Abu 'Ammaar

MASHARTI YANAYOMUWAJIBIKIA MWENYE KUTOA ZAKAAH

Zakaah ni ibadah iliyo na masharti ambayo kila mwenye kutaka kutoa atatakiwa ahakikishe ameyatimiza.

Zakaah ni wajibu kwa:

1       Muislamu

Zakaah ni ibadah na nguzo ya tatu katika uislamu. Humuwajibikia Muislamu tu kama Anavyosema Allaah (Subhaanahu Wata’ala):

خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا

Chukua sadaka katika mali zao, uwasafishe na uwatakase kwazo. [At-Tawbah: 103]

Amri hii imekuja kwa waumini tu hivyo kisheria si wajibu kuchukua au kutoa Zakaah kwa wasiokuwa waislamu.

2       Baleghe na mwenye akili timamu

Haya ni masharti ya kimsingi katika jambo lolote la ibadah. Mukallaf ni anaewajibika na hukumu za kisheria. Hata hivyo kuna rai mbili katika hili:

Rai ya kwanza:

Baleghe na kuwa na akili timamu si miongoni mwa masharti ya Zakaah kwani  hii ni haki ya mali na si haki ya kimwili kama zilivyo ibadah nyengine kama Sala na Funga. Hii ni kwa mujibu wa Jamhuur Ulamaa (makubaliano ya wanazuoni) wakiwemo Ash-Shaafi’iy, Maalik na Hanbal kwa dalili ya kauli ya Mtume (Salla Allaahu ’Alayhi Wasallam) kwa Mu’aadh bin Jabal, Allaah (Amuwie radhi), alipomtuma Yemen na kumwambia:

‏(‏أعْلِمْهُم أن اللّه افترض عليهم في أموالهم صدقة تؤخذ من أغنيائهم وترد على فقرائهم‏.‏‏)‏ أخرجه الجماعة‏

“Waelimishe kwamba Allaah Amewafaradhishia sadaqa katika mali zao huchukuliwa kutoka kwa matajiri na kurudishwa kwa mafakiri” Imetolewa na Jama’ah

Maelezo haya hayakupambanua kati ya mtoto na asiye na akili bali yametaja matajiri tu kwa ujumla bila ya kujali hali zao.

Rai ya Pili:

Abu Haniyfah anaona kwamba si wajibu kwa mtoto na asiye na akili kutoa Zakaah kwani hii ni ibadah na kila ibadah huhitajia nia wakati wa kuitekeleza. Na hawa si Mukallaf hivyo hawana nia.

Rai yenye nguvu na tunayoipendekeza ni rai ya kwanza kwamba Zakaah hutolewa kwa niaba yao kwa wanaowasimamia mambo yao.

3       Kumiliki mali yenye kupita kiwango (Nisaab)

Nisaab ni kiwango cha mwanzo kilichowekwa na sheria kinachompa mwenye kutoa Zakaah uwezo wa kuitekeleza nguzo hii. Viwango vinatofautiana kulingana na aina ya mali inayopaswa kutolewa.

Ni wajibu kwa mwenye kutoa Zakaah kuhakikisha kwanza anamiliki mali kikamilifu. Nayo ni kwamba mali hii haifungamani na haki za wengine kama deni, amana, dhamana, wakfu, haijapatikana katika njia za haramu (rushwa, riba, wizi, kughushi na kadhalika)

Mwenye kuimiliki mali anakuwa na uwezo wa kutasarraf na mali yake atakavyo bila ya kujifunga na haki nyengine. Na hili limethibitishwa ndani ya Qur-aan:

خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا

Chukua sadaka katika mali zao, uwasafishe na uwatakase kwazo. [At-Tawbah: 103]

Mali ikifikia tu kiwango cha mwanzo, chochote cha ziada huingia katika hesabu yake.

4       Iwe Ziada ya mahitaji ya lazima

Mahitaji ya lazima kisheria ni mahitaji yote ya kimsingi kama chakula, mavazi na makaazi. Pia vitendea kazi kama usafiri, mashine, vitabu na kadhalika. Deni linalodaiwa hujumuishwa katika mahitaji ya lazima wakati wa kuangalia kama mali iliyopo inastahiki kutolewa Zakaah. Kwa mujibu wa Hadithi ya Mtume Salla Allaahu ‘Alayhi Wasallam kama ilivyosimuliwa na Abu Hurayrah, Allaahu amuwie radhi:

ليس على المسلم في عبده ولا فرسه صدقة   روى البخاري ومسلم وغيرهما

Muislamu hapaswi kutoa Zakaah kwa mtumwa wake wala farasi wake. [Al-Bukhaariy na Muslim na wengineo]

5       Imepitiwa na mwaka mzima wa Kiislamu (Hawl)

Hawl ni neno la kitaalamu katika Zakaah likimaanisha kukamilika kwa mwaka wa Kiislamu ikiwa ni mojawapo ya masharti ya kukamilishwa kabla Zakaah kutolewa kwa mali iliyotimia Nisaab. Kinachotakiwa ni mali hii iwe chini ya milki ya mwenye kutoa Zakaah na tayari imeshavuka kiwango cha mwanzo kutolewa kwa mwaka mzima. Mali yoyote ya ziada itakayopatikana ndani ya Hawl itajumuishwa pamoja hata kama iliongezeka ndani ya Hawl.

Endapo mali itapungua chini ya Nisaab basi Hawl yake itaanza pale kiwango cha mwanzo kitakapofikiwa tena.

Tanbihi: Shurti hili halitumiki katika Zakaah ya matunda na nafaka kisheria wakati wa kutolewa kwake ni pale yatakapovunwa bila ya kujali kama yametimia Hawl, kupungua au kupitiza. Kwa mujibu wa aya ya Suuratul-An’aam

وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ

Na toeni haki yake siku ya kuvunwa kwake. [Al-An’aam: 141]

Mchoro 1.1

Katika mfano huu kiwango kimevuka katika mwezi wa Ramadhaan

(Pauni 3000.00) na ndani ya mwaka kilipungua lakini hakikuvuka chini ya Nisaab (Pauni 2000.00) na mwishoni mwa mwaka kiliongezeka. Kufikia Pauni 6000.00. Zakaah itawajibika kwa mali yote iliyopo mwisho wa mwaka wa Zakaah.

Mchoro 1.2

Katika mfano huu kiwango kimevuka katika mwezi wa Ramadhaan (Pauni 3000.00) kilipungua kidogo na kisha kuongezeka kufikia Pauni 5,000.00 katikati ya Hawl. Na mwishoni mwa mwaka wa Zakaah kikapungua kufikia 4,000.00. Zakaah itawajibika kwa kiwango kilichopo Pauni 4,000.00 mwisho wa mwaka wa Zakaah (Ramadhaan) bila ya kujali ongezeko lililopatikana katikati ya Hawl.

Mchoro1.3

Katika mfano huu Kiwango kilifikia na kupita katika Ramadhaan kisha mali kupungua chini ya Nisaab Shawwaal na Dhul Hijjah kupanda tena. Ilipofika Safar ikapungua tena chini ya Nisaab na kuanzia hapo ikaanza kupanda tena kupita Nisaab hadi Ramadhaan ya mwaka ujao. Kwa kuwa mali ilipungua chini ya Nisaab, Hawl yake haitoanza Ramadhaan bali itaanzia Rabiy’u Thaani na hivyo kutolewa Zakaah Rabiy’u Thaani ya mwaka utakaofuatia.

(Tanbihi – Hawl haitoanzia Dhul Qa’adah ingawa mali ilivuka Nisaab kwa sababu ilipungua tena ilipofikia Safar)

Ikiwa Zakaah itatolewa kwa mwaka usiokuwa wa kiislamu ni wajibu kwa mwenye kuitoa kuangalia tofauti ya siku katika miaka (Wa Kiislamu ni siku 354 na wa kikristo ni 365) na hivyo kuongeza asilimia kidogo kufidia siku za ziada.

UTARATIBU WA KUTOA ZAKAAH

Ikifika wakati wa kutolewa mambo yafuatayo yanapaswa kuzingatiwa:

1       Nia

Ni lazima itakapotolewa iambatanishwe na nia. Nako ni kunuia ndani ya nafsi kuitoa kwa ajili ya Allaah (Subhaanahu Wata’ala) huku akitaraji thawabu. Pia kuazimia ndani ya moyo kwamba anayoitoa ni Zakaah iliyo wajibu kwa mujibu wa sheria. Nia pahala pake ni moyoni kwani ni moja katika amali za nyoyo.

2       Hutolewa 2.5% (asilimia mbili na nusu ya mali iliyofika au kupita Nisaab)

Hiki ndicho kiwango cha Zakaah kinachotolewa yaani asilimia mbili na nusu ya mali iliyofikia Nisaab. Hii ni robo ya fungu la kumi au 1/40

Kiwango hiki kimepatikana kutokana na ufahamu wa Maulamaa kwa Hadiyth ya Mtume (Salla Allaahu ‘Alayhi Wasallam) iliyosimuliwa na ‘Aliy bin Abi Twaalib, (Allaah Amuwie radhi),

إذا كانت لك مائتا درهم وحال عليهما الحول ففيها خمسة دراهم وليس عليك شيء حتى يكون لك عشرون ديناراً وحال عليها الحول ففيها نصف دينار فما زاد فبحساب ذلك، وليس في مال زكاة حتى يحول عليه الحول " وهو حسن كما قال الحافظ ابن حجر في بلوغ المرام

Ikiwa una Dirham mia mbili na kupitiwa na mwaka hutolewa Dirham tano na hutopaswa kutoa kitu mpaka uwe na Dinari ishirini na kupitiwa na mwaka na hutolewa nusu Dinari na kitakachozidi huingizwa katika hesabu yake. Na mali ya Zakaah haipaswi kutolewa mpaka ipitilize mwaka (Hawl). Abu Daawuud na Ibn Hajr anasema ni Hasan katika Buluughul Maraam.

Dirham tano inayotolewa katika mia mbili ni 1/40 kama ilivyo nusu Dinari katika Dinari ishirini ambayo ni sawa na robo ya fungu la kumi.

Kama mfano mali inayopaswa kutolewa Zakaah ni £2460.00

£ 2460 × 2.5 = £61.5  

Baadhi ya aina Zakaah huwa na taratibu tofauti kama zilivyo Zakaah ya matunda na nafaka na Zakaah za wanyama.

3       Hutolewa mara tu muda wake ukitimia

Ni wajibu kwa kila mwenye kuitekeleza nguzo hii kuhakikisha anaitoa haraka iwezekanavyo pale ikitimia muda wake. Ni haramu kuichelewesha isipokuwa kwa dharura zinazokubalika kisheria. Kisheria baada ya wakati huo mali hii si milki yake na si haki yake kubaki nayo na hivyo kufanya hima katika kujiepusha nayo na kuwapa wenye kustahiki kuimiliki kwa wakati uliowekwa kwa mujibu wa sheria. 

TOFAUTI KATI YA ZAKAAH NA SADAQAH

Hizi ni ibadah mbili zinazofanana na pia kutofautiana. Zakaah kilugha ni kuongezeka na kutoharika na Sadaqa linatokana na neno Sidq – Ukweli- kwani mwenye kutoa anathibitisha kikweli kweli imani yake kwa Allaah (Subhaanahu Wata’ala).

TOFAUTI KATI YA ZAKAAH NA KODI (TAX)

Zakaah na kodi zinaweza kufanana katika baadhi ya vipengele kwani zote zinamuwajibikia kuzitoa kwa wanaohusika. Kodi hutolewa kwa vyombo vya dola wakati Zakaah hupelekwa Baytul Maal kama ipo na kama haipo ni wajibu mwenye kuitoa kuifikisha kwa wanaostahiki. Hata hivyo si kigezo kwamba mwenye kulipa kodi hawajibiki kutoa Zakaah au mwenye kutoa Zakaah si wajibu wake tena kulipa kodi.

Katika baadhi ya nchi za Waislamu kama Malaysia wameweka utaratibu mzuri wa kuchagua kutoa moja katika haya. Kama Muislamu akitoa Zakaah hawajibiki kulipa kodi. Na akilipa kodi na kama ni Muislamu bado wajibu wa kutoa Zakaah uko pale pale ingawa dola haitomlazimisha wala haijaweka sheria ya adhabu dhidi ya asiyetoa.

Hivyo ni wajibu kwa kila Muislamu aliyekamilisha masharti yote anayopaswa kutoa Zakaah kufanya hivyo kwani Zakaah haitoporomoka au kusamehewa kwa sababu tu ya kutokujua hukumu zake au kwa sababu ya kuihitaji mali kwa malengo mengine. Kwani hata Muislamu akiwa ni mgonjwa lakini ametimiza masharti, bado Zakaah itamuwajibikia.

Pia itampasa mwenye kutoa Zakaah kuhakikisha amekamilisha masharti yote yaliyotajwa. Kukamilisha baadhi tu ya masharti, Zakaah haitokuwa wajibu kwake. Kama aliefikisha Nisaab lakini mali bado kupitiwa na Hawl. Au mali kupita Hawl na kupita Nisaab lakini si milki yake.

Inaendelea InshaAllaah…