سُنَنُ الدَّارِمِيِّ
Sunan Ad-Daarimiy
سِيْرَةُ الإِمَامِ الدَّارِمِيِّ
Wasifu Wa Imaam Ad-Daarimiy
Huu ni wasifu wa Imaam Abuw Muhammad 'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan Ad-Daarimiy (رحمه الله), mwandishi wa Al-Musnad unaojulikana kwa jina la Sunan Ad-Daarimiy, umetarjumiwa kutoka katika kitabu Siyar A'laam An-Nubalaa cha Imaam Adh-Dhahabiy, chapa ya Bayt Al-Afkaar Ad-Dawliyyah, ambamo wasifu wake ni namba 3273, kurasa 2418 hadi 2419; na katika chapa ya Ar-Risaalah unaanzia (12/224). Kila nukuu ya Kiarabu imeandikwa kama ilivyochapishwa, na chini yake kumetajwa ukurasa wake. Isnaad (mlolongo wa wapokezi) ambazo Adh-Dhahabiy amezitanguliza kabla ya habari hazikuandikwa hapa; ametajwa tu yule aliyeisimulia habari yenyewe.
1. Jina Lake Na Nasaba Yake
Amesema Adh-Dhahabiy akiuanza wasifu wake:
الدارميُّ عبدُ الله بن عبد الرحمن بن الفضل بن بَهرام بن عبد الله، الحافظُ الإمامُ، أحدُ الأعلام، أبو محمّد التميميُّ، ثم الدارميُّ السمرقندي، ودارم هو ابنُ مالك بن حنظلة بن زيد مناة بن تميم، طوَّفَ أبو محمد الأقاليمَ، وصنَّفَ التصانيف
Ad-Daarimiy ni 'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan bin Al-Fadhwl bin Bahraam bin 'Abdi-Allaah, Haafidhw (mhifadhi mkubwa wa Hadiyth), Imaam, mmoja wa 'Ulamaa mashuhuri; Abuw Muhammad At-Tamiymiy, kisha Ad-Daarimiy, As-Samarqandiy. Na Daarim ni mwana wa Maalik bin Handhwalah bin Zayd Manaah bin Tamiym. Abuw Muhammad alizunguka nchi mbalimbali, na akatunga vitabu [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Kwa hivyo Ad-Daarimiy ni kunasibishwa kwa Daarim, tawi la kabila la Banuw Tamiym, na As-Samarqandiy ni kunasibishwa kwa mji wa Samarqand, mji wake huko Maa Waraa An-Nahr (nchi zilizo ng'ambo ya mto Jayhuwn).
2. Kuzaliwa Kwake
Amesema Is-haaq bin Ibraahiym Al-Warraaq: nimemsikia 'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan akisema:
ولدتُ في سنةِ ماتَ ابنُ المبارك، سنةَ إحدى وثمانين ومئة
Nilizaliwa katika mwaka aliofariki Ibn Al-Mubaarak, mwaka mia moja themanini na moja (181H) [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2419)]
3. Mashaykh Wake
Alisimulia [Hadiyth] kutoka kwa Yaziyd bin Haaruwn, Ya'laa bin 'Ubayd, Ja'far bin 'Awn, Bishr bin 'Umar Az-Zahraaniy, Abuw 'Aliy 'Ubaydu-Allaah bin 'Abdil-Majiyd Al-Hanafiy na nduguye Abuw Bakr 'Abdul-Kabiyr, Muhammad bin Bakr Al-Bursaaniy, Wahb bin Jariyr, An-Nadhwr bin Shumayl — naye ndiye aliyetangulia kufariki kati yao —, Abun-Nadhwr Haashim bin Al-Qaasim, 'Uthmaan bin 'Umar bin Faaris, Abuw 'Aaswim, 'Ubaydu-Allaah bin Muwsaa, Abul-Mughiyrah Al-Khawlaaniy, Abuw Mus-hir Al-Ghassaaniy, Muhammad bin Yuwsuf Al-Firyaabiy, 'Abdusw-Swamad bin 'Abdil-Waarith, Abuw Nu'aym, 'Affaan, Abul-Waliyd, Muslim [bin Ibraahiym], Zakariyyaa bin 'Adiyy, Yahyaa bin Hassaan na viumbe wengi; na huteremka [katika Isnaad] mpaka kwa Duhaym na Khaliyfah bin Khayyaatw. [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
4. Wanafunzi Wake
Walisimulia kutoka kwake: Muslim, Abuw Daawuwd, At-Tirmidhiy, 'Abd bin Humayd — naye ni mkubwa zaidi kuliko yeye —, Rajaa bin Murajjaa, Al-Hasan bin Asw-Swabbaah Al-Bazzaar, Muhammad bin Bashshaar Bundaar na Muhammad bin Yahyaa — nao ni wakubwa kuliko yeye. Na At-Tirmidhiy pia alipokea kutoka kwa Muhammad bin Ismaa'iyl (Al-Bukhaariy) kutoka kwake. Na wengine ni: Baqiyy bin Makhlad, Abuw Zur'ah, Abuw Haatim, Swaalih bin Muhammad Jazarah, Ibraahiym bin Abiy Twaalib, Ja'far bin Ahmad bin Faaris, Ja'far Al-Firyaabiy, 'Abdu-Allaah bin Ahmad, 'Umar bin Muhammad bin Bujayr, Muhammad bin An-Nadhwr Al-Jaaruwdiy, na 'Iysaa bin 'Umar As-Samarqandiy — mpokezi wa Al-Musnad yake —, na wengineo. [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na Adh-Dhahabiy akasema kuhusu Bundaar:
قلتُ: كان بُنْدار يفتخر بكونهم حملوا عنه
Nasema: Bundaar alikuwa akijifakharisha kwa kuwa wao (Ad-Daarimiy na wenzake) walichukua [Hadiyth] kutoka kwake [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
5. Sifa Za 'Ulamaa Juu Yake
Amesema 'Abdusw-Swamad bin Sulaymaan Al-Balkhiy:
سألتُ أحمدَ بن حنبل عن يحيى الحِمّاني، فقال: تركناه لقول عبدِ الله بن عبد الرحمن، لأنه إمام
Nilimuuliza Ahmad bin Hanbal kuhusu Yahyaa Al-Himmaaniy, akasema: Tumemwacha kwa sababu ya kauli ya 'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan, kwa kuwa yeye ni Imaam [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema Is-haaq bin Daawuwd As-Samarqandiy:
قَدِمَ قريبٌ لي من الشاش، فقال: أتيتُ أحمدَ بن حنبل، فجعلتُ أصفُ له أبا المنذر، وجعلتُ أمدحُه، فقال: لا أعرفُ هذا، فقد طالت غيبةُ إخواننا عنا، لكن أينَ أنتَ عن عبدِ الله بن عبد الرحمن؟ عليكَ بذاك السيِّد، عليك بذاك السيِّد
Alikuja jamaa yangu mmoja kutoka Ash-Shaash, akasema: Nilimwendea Ahmad bin Hanbal, nikaanza kumweleza Abul-Mundhir na kumsifu. Akasema: Simjui huyu; ndugu zetu wamekaa mbali nasi muda mrefu. Lakini uko wapi wewe na 'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan? Mshike bwana yule! Mshike bwana yule! [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema Muhammad bin 'Abdi-Allaah bin Numayr:
غلبَنا عبدُ الله بن عبد الرحمن بالحفظِ والورعِ
'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan ametushinda kwa hifdhwi na wara' (kujiepusha na yenye shaka) [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema Muhammad bin 'Abdi-Allaah Al-Mukharrimiy:
يا أهلَ خُراسان، ما دام عبدُ الله بن عبد الرحمن بين أظهرِكُم فلا تشتغلوا بغيره
Enyi watu wa Khuraasaan, maadamu 'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan yuko kati yenu, basi msishughulike na mwingine [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema Abuw Sa'iyd Al-Ashajj:
عبدُ الله بن عبد الرحمن إمامُنا
'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan ni Imaam wetu [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema 'Uthmaan bin Abiy Shaybah:
أمرُ عبدِ الله بن عبد الرحمن أظهَرُ من ذلك فيما يقولون من البصرِ والحفظِ وصيانةِ النفس. عافاه الله
Jambo la 'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan ni dhahiri zaidi kuliko wanavyosema kuhusu utambuzi wake, hifdhwi yake na kuilinda nafsi yake. Allaah Ampe afya [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema Muhammad bin Bashshaar:
حُفّاظ الدنيا أربعةٌ: أبو زُرْعَة بالرَّي، ومُسْلِم بنيسابور، وعبدُ الله بن عبد الرحمن بسمرقند، ومحمدُ بن إسماعيل ببُخارى
Huffaadhw (wahifadhi wakubwa wa Hadiyth) wa dunia ni wanne: Abuw Zur'ah huko Ar-Rayy, Muslim huko Naysaabuwr, 'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan huko Samarqand, na Muhammad bin Ismaa'iyl (Al-Bukhaariy) huko Bukhaaraa [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amepokea Is-haaq bin Ahmad bin Zabrak kutoka kwa Abuw Haatim Ar-Raaziy kwamba alisema:
محمدُ بن إسماعيل أعلَمُ من دَخَل العراقَ، ومحمدُ بن يحيى أعلمُ مَن بخُراسان اليوم، ومحمد بن أسلم أورعهم، وعبد الله بن عبد الرحمن أثبتهم
Muhammad bin Ismaa'iyl ndiye mjuzi zaidi kati ya walioingia 'Iraaq; na Muhammad bin Yahyaa ndiye mjuzi zaidi kati ya walioko Khuraasaan leo; na Muhammad bin Aslam ndiye mchaji Allaah zaidi kati yao; na 'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan ndiye madhubuti zaidi kati yao [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema Abuw Haatim pia, kwa riwaayah ya mwanawe 'Abdur-Rahmaan:
عبدُ الله بن عبد الرحمن إمام أهل زمانه
'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan ni Imaam wa watu wa zama zake [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema Abuw Haamid bin Ash-Sharqiy:
إنما أخرجَتْ خراسانُ من أئمةِ الحديث خمسةً: محمدَ بن يحيى، ومحمد بن إسماعيل، وعبدَ الله بن عبد الرحمن، ومُسلمَ بن الحجاج، وإبراهيم بن أبي طالب
Hakika Khuraasaan imetoa Imaam watano tu wa Hadiyth: Muhammad bin Yahyaa, Muhammad bin Ismaa'iyl, 'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan, Muslim bin Al-Hajjaaj na Ibraahiym bin Abiy Twaalib [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema Rajaa bin Murajjaa:
رأيتُ سليمانَ الشاذَكُونيَّ، وإسحاقَ بن راهويه، وسَمَّى جماعةً، فما رأيتُ أحفَظَ من عبدِ الله الدارمي
Nimemwona Sulaymaan Ash-Shaadhakuwniy, na Is-haaq bin Raahawayh — na akataja jamaa ya watu — lakini sijamwona aliye na hifdhwi zaidi kuliko 'Abdu-Allaah Ad-Daarimiy [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2419)]
6. Ilimu Yake, Ibaada Yake Na Zuhd Yake
Amesema Muhammad bin Ibraahiym bin Manswuwr Ash-Shiyraaziy:
كان عبدُ الله على غايةٍ من العقلِ والديانةِ مَن يُضرب به المَثَلُ في الحِلمِ والدرايةِ والحفظِ والعبادة والزهادة، أظهرَ عِلْمَ الحديث والآثار بسمرقند، وذَبَّ عنها الكذِبَ، وكان مُفَسِّراً كاملاً، وفقيهاً عالماً
'Abdu-Allaah alikuwa katika upeo wa akili na kushika Dini; ni miongoni mwa wanaopigiwa mfano katika upole, ufahamu, hifdhwi, ibaada na zuhd (kuipa mgongo dunia). Alidhihirisha ilimu ya Hadiyth na Aathaar (kauli za Salaf) huko Samarqand, na akaitetea dhidi ya uongo. Na alikuwa mfasiri [wa Qur-aan] aliyekamilika, na Faqiyh (mjuzi wa Fiqh), 'Aalim [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema Abuw Haatim bin Hibbaan:
كان الدارميُّ من الحفّاظ المتقنين، وأهلِ الورعِ في الدين مِمَّن حفظَ وجمعَ، وتفقَّه، وصنَّفَ وحدَّثَ، وأظهر السُّنَّةَ ببلده، ودعا إليها، وذبَّ عن حريمها، وقمعَ من خالفها
Ad-Daarimiy alikuwa miongoni mwa Huffaadhw madhubuti, na watu wa wara' katika Dini; miongoni mwa waliohifadhi na kukusanya, wakajifunza Fiqh, wakatunga na kusimulia. Na alidhihirisha Sunnah katika nchi yake, akalingania kwayo, akaitetea mipaka yake, na akamzuia aliyeikhalifu [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema Abuw Bakr Al-Khatwiyb:
كان أحدَ الرحّالين في الحديث، والموصوفين بحفظه وجمْعِهِ والإتقان له، مع الثقةِ والصدق، والورعِ والزهدِ، واستُقْضِي على سمرقند، فأبى، فألَحَّ السلطانُ عليه حتى يُقَلِّده، وقضى قضيةً واحدة، ثم استعفَى، فأعفي، وكان على غايةِ العقلِ، ونهايةِ الفضلِ، يُضرب به المَثَلُ في الديانةِ والحِلْمِ والرزانة، والاجتهادِ والعبادة، والزهادةِ والتقلُّل. وصنَّف «المسند» و«التفسير»، و «الجامع»
Alikuwa mmoja wa waliosafiri sana kwa ajili ya Hadiyth, na waliosifiwa kwa kuihifadhi, kuikusanya na kuitekeleza kwa umadhubuti, pamoja na uaminifu, ukweli, wara' na zuhd. Na aliombwa kuwa Qaadhwi (hakimu) wa Samarqand akakataa; Sultwaan akamshikilia mpaka akampa kazi hiyo; akahukumu kesi moja tu, kisha akaomba kuachiliwa, akaachiliwa. Na alikuwa katika upeo wa akili na kilele cha fadhila; akipigiwa mfano katika kushika Dini, upole, utulivu, bidii, ibaada, zuhd na kuridhika na kidogo. Na alitunga Al-Musnad, At-Tafsiyr na Al-Jaami' [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2418)]
Na amesema Ahmad bin Sayyaar Al-Marwaziy Al-Haafidhw:
كان الدارميُّ حَسَنَ المعرفة، قد دوَّن «المُسند»، و «التفسير»
Ad-Daarimiy alikuwa na ujuzi mzuri; ameandika Al-Musnad na At-Tafsiyr [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2419)]
Na Adh-Dhahabiy akasema:
قلتُ: قد كان الدارميُّ ركناً من أركان الدين، قد وثَّقه أبو حاتم الرازي والناسُ، وحدَّث عنه بُندارُ والكبار، وبلغنا عن أحمد بن حنبل، وذكر الدارميَّ، فقال: عُرِضَتْ عليه الدنيا، فلم يَقبل
Nasema: Hakika Ad-Daarimiy alikuwa nguzo miongoni mwa nguzo za Dini. Abuw Haatim Ar-Raaziy na watu wamemthibitisha kuwa Thiqah, na Bundaar na wakubwa walisimulia kutoka kwake. Na imetufikia kutoka kwa Ahmad bin Hanbal kwamba alimtaja Ad-Daarimiy akasema: Dunia ilipelekwa kwake lakini hakuikubali [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2419)]
7. Kitabu Chake Al-Musnad (Sunan Ad-Daarimiy)
Kitabu chake mashuhuri ni Al-Musnad, ambacho kimepangwa kwa milango ya Fiqh na kinajulikana pia kwa jina la Sunan Ad-Daarimiy; na mpokezi wake ni 'Iysaa bin 'Umar As-Samarqandiy. Na miongoni mwa Hadiyth alizopokea, ambazo watu walikuwa wakimwendea kwa ajili yake, ni Hadiyth ya 'Aaishah (رضي الله عنها) kwamba Nabiy (صلى الله عليه وآله وسلم) amesema:
«نِعْمَ الإِدامُ الخَلّ»
Kitoweo kizuri kilioje ni siki
وقد كان الدارمي يُقصَد في رواية هذا الحديث لتفرُّده به. قال: فكان يُدق عليَّ البابُ وأنا ببغداد، فأقول: مَنْ ذا؟ فيُقال: يحيى بن حسان: «نِعْمَ الإدامُ الخَلّ»
Na Ad-Daarimiy alikuwa akiendewa kwa ajili ya riwaayah ya Hadiyth hii kwa kuwa yeye peke yake ndiye aliyeipokea [kwa njia hiyo]. Akasema: Mlango wangu ulikuwa ukigongwa nami niko Baghdaad; nikasema: Ni nani huyo? Husemwa: [Hadiyth ya] Yahyaa bin Hassaan: «Kitoweo kizuri kilioje ni siki» [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2419)]
Na Adh-Dhahabiy ameeleza kwamba Hadiyth hii ni Swahiyh, Ghariyb, juu ya sharti la Al-Bukhaariy na Muslim, na Muslim na At-Tirmidhiy wameipokea katika vitabu vyao kutoka kwa Abuw Muhammad Ad-Daarimiy. [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2419)]
8. Kufariki Kwake
مات في سنة خمسٍ وخمسين ومئتين. يومَ التروية بعد العصر، ودُفن يومَ عَرَفَةَ يومَ الجمعة، وهو ابنُ خمسٍ وسبعين سنة
Alifariki mwaka mia mbili hamsini na tano (255H), siku ya Tarwiyah (tarehe nane Dhul-Hijjah) baada ya Alasiri, na akazikwa siku ya 'Arafah, siku ya Ijumaa, naye akiwa na umri wa miaka sabini na tano [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2419)]
Na amesema Is-haaq bin Ahmad bin Khalaf:
كنا عند محمدِ بن إسماعيل البخاري، فورد عليه كتابٌ فيه نَعِيُ عبدِ الله بن عبد الرحمن، فنَكَّس رأسَه، ثم رفع واسترجع، وجعل تسيلُ دموعُه على خدَّيه
Tulikuwa kwa Muhammad bin Ismaa'iyl Al-Bukhaariy, ikamfikia barua yenye habari ya kifo cha 'Abdu-Allaah bin 'Abdir-Rahmaan. Akainamisha kichwa chake, kisha akakiinua, akasema: «إنا لله وإنا إليه راجعون», na machozi yake yakaanza kutiririka mashavuni mwake [Siyar A'laam An-Nubalaa (uk. 2419)]
Kwa hivyo Imaam Ad-Daarimiy (رحمه الله) alifariki mwaka mmoja kabla ya mwenzake, Imaam Al-Bukhaariy (256H).
9. Marejeo
1. Adh-Dhahabiy, Siyar A'laam An-Nubalaa, chapa ya Bayt Al-Afkaar Ad-Dawliyyah, tartiyb ya Hassaan 'Abdul-Mannaan (uk. 2418-2419) — wasifu wote (namba 3273). Katika chapa ya Ar-Risaalah, tahqiyq ya Shu'ayb Al-Arnaauwtw, wasifu huu unaanzia (12/224).