Al-Hayiyy: Mwenye haya; haya inayolingana na Utukufu Wake, isiyofanana na haya ya viumbe; Anayependa haya, na Anaona haya kuirudisha mikono ya Mja Wake mitupu.
Jina hili tukufu limethibiti katika Sunnah ya Nabiy (صلى الله عليه وآله وسلم):
عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ (رضي الله عنه) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله عليه وسلم) رَأَى رَجُلاً يَغْتَسِلُ بِالْبَرَازِ، فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: ((إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ حَلِيمٌ حَيِيٌّ سِتِّيرٌ، يُحِبُّ الْحَيَاءَ وَالسَّتْرَ، فَإِذَا اغْتَسَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَسْتَتِرْ))
Amesimulia Ya’laa bin Umayyah (رضي الله عنه) kwamba Rasuli wa Allaah (صلى الله عليه وآله وسلم) alimwona mtu akioga uwanjani (bila sitara), akapanda minbari, akamhimidi Allaah na kumsifu, kisha akasema: “Hakika Allaah (عزّ وجلّ) Ni Mpole, Mwenye haya, Mwingi wa kusitiri; Anapenda haya na sitara. Basi mmoja wenu akioga, ajisitiri.” [Abuu Daawuwd (4012), An-Nasaaiy (406), na Imaam Al-Albaaniy ameisahihisha]
Maana Ya Al-Hayiyy:
1-Haya ni Sifa ya Allaah (سبحانه وتعالى) iliyothibiti katika Sunnah; Ahlus-Sunnah wanaithibitisha kama ilivyokuja, bila kuifananisha na haya ya viumbe, wala kuuliza namna yake. Anasema Allaah (سبحانه وتعالى):
فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ جَعَلَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا ۖ يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ ۚ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ۖ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴿١١﴾
Mwanzilishi wa mbingu na ardhi. Amekujaalieni kutokana na nafsi zenu mume na mke, na katika wanyama wa mifugo dume na jike. Anakusambazeni humo. Hakuna chochote kinachofanana Naye, Naye Ni Mwenye Kusikia yote, Mwenye Kuona yote. [Ash-Shuwraa (42:11)]
2-Haya Yake inalingana na Ukarimu Wake; Anawastiri Waja Wake na Hawaumbui kwa haraka.
3-Na Anapenda haya kwa Waja Wake, kwani haya ni sehemu ya imaan. Rasuli wa Allaah (صلى الله عليه وآله وسلم) amesema:
عَنِ ابْنِ عُمَرَ (رضي الله عنهما) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله عليه وسلم) مَرَّ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ وَهُوَ يَعِظُ أَخَاهُ فِي الْحَيَاءِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله عليه وسلم): ((دَعْهُ، فَإِنَّ الْحَيَاءَ مِنَ الإِيمَانِ))
Amesimulia Ibn ‘Umar (رضي الله عنهما) kwamba Rasuli wa Allaah (صلى الله عليه وآله وسلم) alimpita mtu mmoja katika Answaar akimlaumu nduguye kwa sababu ya haya, Rasuli wa Allaah (صلى الله عليه وآله وسلم) akasema: “Mwache, kwani haya ni sehemu ya imaan.” [Al-Bukhaariy] [Muslim]
Taathira Ya Imaan, Faida, Mafunzo Tuyapatayo Na Jinsi Ya Kufanyia Kazi Jina Hili La Allaah, Al-Hayiyy:
1-Jipambe Na Haya, Kwani Al-Hayiyy Anapenda Haya:
Tambua kwamba Al-Hayiyy Anapenda haya (rejea Hadiyth ya Ya’laa (رضي الله عنه) juu); basi ifanye kuwa pambo lako katika kauli zako na matendo yako.
2-Kumbuka Kwamba Haya Haileti Isipokuwa Kheri:
Kumbuka, ee Mja wa Al-Hayiyy, kwamba haya ni kinga dhidi ya maovu. Rasuli wa Allaah (صلى الله عليه وآله وسلم) amesema:
عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ (رضي الله عنه) قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ (صلى الله عليه وسلم): ((الْحَيَاءُ لاَ يَأْتِي إِلاَّ بِخَيْرٍ))
Amesimulia ‘Imraan bin Huswayn (رضي الله عنه): Nabiy (صلى الله عليه وآله وسلم) amesema: “Haya haileti isipokuwa kheri.” [Al-Bukhaariy] [Muslim]
3-Tahadhari Na Kukosa Haya:
Tahadhari, ee Mja wa Al-Hayiyy, na kuishi bila haya; kwani asiye na haya hufanya lolote. Rasuli wa Allaah (صلى الله عليه وآله وسلم) amesema:
عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ (رضي الله عنه) قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ (صلى الله عليه وسلم): ((إِنَّ مِمَّا أَدْرَكَ النَّاسُ مِنْ كَلاَمِ النُّبُوَّةِ الأُولَى: إِذَا لَمْ تَسْتَحِ فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ))
Amesimulia Abuu Mas’uwd (رضي الله عنه): Nabiy (صلى الله عليه وآله وسلم) amesema: “Hakika miongoni mwa yale ambayo watu wameyapata katika maneno ya Unabii wa kwanza ni: Ikiwa huna haya, basi fanya utakavyo.” [Al-Bukhaariy]
4-Mwonee Haya Al-Hayiyy Unapokuwa Peke Yako:
Kumbuka kwamba Al-Hayiyy Anakuona ukiwa peke yako; basi mwonee haya kuliko unavyowaonea haya watu. Anasema Allaah (سبحانه وتعالى):
أَلَمْ يَعْلَم بِأَنَّ اللَّـهَ يَرَىٰ ﴿١٤﴾
Je, hajui kwamba hakika Allaah Anaona? [Al-‘Alaq (96:14)]
5-Jisitiri Unapooga Na Unapokuwa Mbele Ya Watu:
Tambua, ee Mja wa Al-Hayiyy, kwamba Nabiy (صلى الله عليه وآله وسلم) ameamrisha kujisitiri wakati wa kuoga (rejea Hadiyth ya Ya’laa (رضي الله عنه) juu).
6-Jipambe Na Haya Kama Binti Wa Madyan:
Kumbuka kwamba Al-Hayiyy Ameisifu haya ya binti wa Madyan katika Qur-aan. Anasema Allaah (سبحانه وتعالى):
فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا ۚ فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ ۖ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ﴿٢٥﴾
Akamjia mmoja kati ya wanawake wawili akitembea kwa kustahi, akasema: Baba yangu anakwita ili akulipe ujira wa kutunyweshea. Basi alipomfikia na akamsimulia visa vyake, alisema: Usikhofu, umeokoka na watu madhalimu. [Al-Qaswasw (28:25)]
7-Usione Haya Kujifunza Dini Wala Kusema Haki:
Tambua kwamba haya ya kweli haikuzuii kuuliza mambo ya Dini wala kusema haki; kwani Al-Hayiyy Haoni haya kueleza haki. Anasema Allaah (سبحانه وتعالى):
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَىٰ طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَـٰكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ ۚ إِنَّ ذَٰلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنكُمْ ۖ وَاللَّـهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ ۚ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ ۚ ذَٰلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ ۚ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّـهِ وَلَا أَن تَنكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَدًا ۚ إِنَّ ذَٰلِكُمْ كَانَ عِندَ اللَّـهِ عَظِيمًا ﴿٥٣﴾
Enyi walioamini! Msiingie nyumba za Nabiy isipokuwa mkipewa idhini ya kwenda kula si kungojea kiive. Lakini mtakapoitwa, basi ingieni. Na mkimaliza kula, tawanyikeni, na wala msikae kujiliwaza kwa mazungumzo. Hakika hiyo ilikuwa inamuudhi Nabiy, naye anakustahini, lakini Allaah Hasitahi (kubainisha) haki. Na mnapowauliza wake zake haja, waulizeni nyuma ya pazia. Hivyo ni utwaharifu zaidi kwa nyoyo zenu na nyoyo zao. Na haipasi kwenu kumuudhi Rasuli wa Allaah. Na wala kuwaoa wake zake baada yake abadani. Hakika jambo hilo mbele ya Allaah ni kubwa mno. [Al-Ahzaab (33:53)]
8-Mwombe Al-Hayiyy Kwa Yakini, Kwani Haiachi Mikono Ya Mja Mitupu:
Kumbuka kwamba Al-Hayiyy Ni Mwenye haya na Ukarimu; basi nyanyua mikono yako Kwake kwa yakini.
9-Wafundishe Watoto Wako Haya Tangu Utotoni:
Tambua, ee Mja wa Al-Hayiyy, kwamba haya ni sehemu ya imaan (rejea Hadiyth ya Ibn ‘Umar (رضي الله عنهما) juu); basi ilee katika nyumba yako kwa mfano mwema.
10-Mwombe Al-Hayiyy Akusitiri Na Akupe Haya:
Omba du’aa, ee Mja wa Al-Hayiyy, kwa du’aa ya asubuhi na jioni: “اللَّهُمَّ اسْتُرْ عَوْرَاتِي، وَآمِنْ رَوْعَاتِي” (Yaa Allaah! Nisitiri aibu zangu, na Unitulize khofu zangu). Rejea du’aa kamili katika 019-As-Salaam.
Na Allaah Mjuzi zaidi